Klub Historyczny im. gen. Stefana Roweckiego „Grota” w Łodzi

Spotkanie Klubu poświęcone pierwszemu prezydentowi Łodzi w niepodległej Polsce Aleksemu Rżewskiemu

Na kolejnym w tym miesiącu spotkaniu Klubu Historycznego im. gen. Stefana Roweckiego „Grota” w Łodzi, które odbyło się 19 listopada 2013 r., zaprezentowany został film Jacka Grudnia pt. „Przebój – Aleksy Rżewski – pierwszy prezydent Łodzi w niepodległej Polsce”.

Październikowe spotkanie Klubu Historycznego im. gen. Stefana Roweckiego „Grota” w Łodzi poświęcone było Aleksemu Rżewskiemu – pierwszemu prezydentowi Łodzi w niepodległej Polsce. Członkowie klubu i goście mieli okazję zobaczyć polski film dokumentalny z 2011 roku, w reżyserii Jacka Grudnia, pt. „»Przebój« – Aleksy Rżewski”. Projekcja filmu poprzedzona była prelekcją Zbigniewa Natkańskiego, Prezesa Stowarzyszenia Dziennikarzy w Łodzi.

Aleksy Rżewski (1885–1939) pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny, która znalazł się w Łodzi po utracie majątku we wsi Srebrna koło Konstantynowa Łódzkiego, skonfiskowanego przez władze carskie za udział w powstaniu styczniowym. W bardzo młodym wieku stracił on ojca. Kilka lat później sytuacja materialna rodziny zmusiła 12 – letniego wówczas A. Rżewskiego do rozpoczęcia pracy w przędzalni Gampe i Albrecht. Tam zetknął się z nielegalnymi drukami Ligi Oświaty Narodowej i rozpoczął działalność w tajnym młodzieżowym klubie tej organizacji. W 1903 r. Rżewski został czynnym działaczem Polskiej Partii Socjalistycznej. Posługując się pseudonimem „Przebój”, dał się poznać jako aktywny uczestnik strajków i protestów robotniczych.

W czerwcu 1905 r. na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim wybucha rewolucja. Łódź stała się areną szczególnie zażartych starć robotników z żandarmerią carską i pododdziałami armii rosyjskiej. „Przebój” brał aktyny udział w strajkach, wiecach i starciach zbrojnych z siłami zaborcy, co skutkowało ranami, więzieniem, a w końcu zsyłką w głąb Rosji w okolice Oranienburga. Spędził tam jednak tylko 16 miesięcy, poczym uciekł do Łodzi. Zagrożony aresztowaniem wyjechał do Francji, a potem  Niemiec i znów do Francji. Wszędzie agitował i drukował niepodległościowe odezwy. W 1913 r. wrócił do rodzinnego miasta (car ogłosił amnestię) i do wybuchu I wojny światowej pracował jako konduktor w łódzkich tramwajach, co znakomicie ułatwiało mu roznoszenie PPS-owskich ulotek. W początkach okupacji niemieckiej A. Rżewski został aktywnym członkiem POW.

W roku 1917 wybrano go radnym Rady Miejskiej - zasłynął wtedy jako autor ostrych wystąpień przeciwko niemieckiej polityce okupacyjnej. Został ponownie aresztowany. Po wstępnym przesłuchaniu czekał go pobyt w murach więzienia przy ówczesnej ul Długiej – dzisiaj Gdańskiej. Jednak w trakcie konwojowania ul. Piotrkowską A. Rżewski jednym ciosem pozbawił przytomności niemieckiego żołnierza i wskoczył do przejeżdżającego tramwaju. Po tej brawurowej ucieczce wyjechał do Lublina, gdzie kontynuował swoją działalność niepodległościową. Znów został aresztowany, tym razem przez władze austriackie. Zwolniony po kilku miesiącach, osiadł w Radomiu.

Dnia 4 grudnia 1918 r. pierwszy premier rządu Rzeczypospolitej Polskiej, Jędrzej Moraczewski, uczynił A. Rżewskiego komisarzem rządowym na miasto Łódź. W początkach 1919 r. odbyły się w Łodzi wybory samorządowe. „Przebój” zdobył w nich, z ramienia PPS, mandat radnego, a w 27 marca – głosami radnych – został wybrany pierwszym prezydentem Łodzi w wolnej Polsce. Przez czteroletnią kadencję udało się mu wybudować kilka szkół, ukrócić spekulację, zmniejszyć nieco bezrobocie wprowadzając roboty publiczne, oświetlić ulice, utworzyć kasę chorych, miejską bibliotekę oraz aptekę miejską. Niewątpliwym osiągnięciem pierwszego prezydenta Łodzi i Rady Miejskiej było wprowadzenie już w 1919 r. obowiązku powszechnego nauczania. Rozpoczęto także za jego kadencji przygotowania do budowy miejskiej sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Uwzględniając warunki, w jakich przyszło działać A. Rżewskiemu, osiągnięcia te były imponujące.

W lipcu 1923 r. na skutek sporów politycznych została rozwiązana Rada Miejska. W tej sytuacji Aleksy Rżewski wraz z całym Magistratem podał się do dymisji.  Po wycofaniu się z czynnego życia politycznego A. Rżewski postanowił zdobyć zawód prawnika. Zapisał się na Wydział Prawa, a także Nauk Społeczno- Ekonomicznych łódzkiego oddziału Wolnej Wszechnicy Polskiej. Studia ukończył z tytułem magistra prawa. Swoją aktywność na tym polu skierował w stronę prawa cywilnego, zyskując  z czasem uprawnienia notarialne.

W latach 1927–1933 A. Rżewski był starostą łódzkim. Pracując na tym stanowisku przyczynił się ogromnie do rozwoju powiatu. Doprowadził do założenia kilkunastu bibliotek, przyspieszenia odbudowy ze zniszczeń wojennych Aleksandrowa Łódzkiego i Konstantynowa. Dokładał wszelkich starań, by zapewnić dostęp do szkół podstawowych jak największej liczbie dzieci. Przyczynił się także do rozwoju Tuszyna.

Po rok 1933 r. A. Rżewski pracował w Łodzi na stanowisku notariusza. Okres spokojnej pracy w tym zawodzie i stabilizacji materialnej wykorzystał do pisania. Publikował swoje wspomnienia, szkice historyczne poświęcone walce o wolną Polskę w latach I wojny światowej. Opublikował kilka wierszy, ponad sto artykułów i kilkanaście książek.

Wraz z wybuchem II wojny światowej i nastaniem okupacji niemieckiej został aresztowany. Z dużym prawdopodobieństwem należy założyć, że gestapo doskonale znało postać „Przeboja”. Człowiek taki jak on znajdował się z pewnością na czele listy Polaków przeznaczonych do zgładzenia w pierwszych miesiącach okupacji. Aleksy Rżewski został zamordowany prawdopodobnie 20 grudnia lub nieco wcześniej. Miejsce zamordowania „Przeboja” i pochówku zwłok nie jest znane – przypuszczalnie Las Łagiewnicki lub Las Lućmierski. Grób Aleksego Rżewskiego na Starym Cmentarzu jest mogiłą symboliczną.

W spotkaniu uczestniczyło 26 członków klubu i 16 gości.

Sprawozdanie sporządziła

Adrianna Szczerba

 

Foto: Marzena Kumosińska

  • Spotkanie otwiera prof. dr hab. Maria Blomberg, przewodnicząca Klubu. Obok Mirosława Juliańska, córka Aleksego Rżewskiego, z prawej red. Zbigniew Natkański, prezes SDP Oddział w Łodzi
    Spotkanie otwiera prof. dr hab. Maria Blomberg, przewodnicząca Klubu. Obok Mirosława Juliańska, córka Aleksego Rżewskiego, z prawej red. Zbigniew Natkański, prezes SDP Oddział w Łodzi
  • red. Zbigniew Natkański z wprowadzeniem do filmu „Przebój. Aleksy Rżewski – pierwszy prezydent Łodzi w niepodległej Polsce”
    red. Zbigniew Natkański z wprowadzeniem do filmu „Przebój. Aleksy Rżewski – pierwszy prezydent Łodzi w niepodległej Polsce”
  • Uczestnicy spotkania odbywającego się w małej sali kinowej Łódzkiego Domu Kultury
    Uczestnicy spotkania odbywającego się w małej sali kinowej Łódzkiego Domu Kultury
  • Z mikrofonem Mirosława Juliańska, córka Aleksego Rżewskiego
    Z mikrofonem Mirosława Juliańska, córka Aleksego Rżewskiego
A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom znajomego
Wstecz

ŁÓDŹ

Kontakt z Klubem

Antoni Galiński
42/ 616-27-31
oddzial.lodz@ipn.gov.pl

  

Opieka nad Klubem

Zarząd Okręgu Łódź Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej
ul. Źródłowa 52
pok. 124, I piętro
91-735 Łódź

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej - KŚZpNP w Łodzi
ul. Elizy Orzeszkowej 31/35
91-479 Łódź